Tętniak aorty brzusznej – kto powinien wykonać USG profilaktycznie?

Czym jest tętniak aorty brzusznej?

Aorta to największa tętnica w ludzkim ciele. Wychodzi z serca, biegnie przez klatkę piersiową i jamę brzuszną, a następnie rozgałęzia się na tętnice biodrowe zaopatrujące nogi. To przez nią przepływa utlenowana krew do wszystkich narządów ciała. Gdy ściana aorty w odcinku brzusznym ulega osłabieniu, może dojść do jej stopniowego poszerzenia. Takie trwałe, miejscowe poszerzenie naczynia nazywamy tętniakiem.

Przyjmuje się, że o tętniaku aorty brzusznej mówimy wtedy, gdy jej średnica przekracza 3 cm lub gdy jest poszerzona o ponad 50% w stosunku do wartości prawidłowej. Większość tętniaków lokalizuje się w odcinku podnerkowym aorty brzusznej, czyli poniżej odejścia tętnic nerkowych.

Mechanizm powstawania tętniaka jest stosunkowo dobrze poznany. W ścianie naczynia dochodzi do stopniowej utraty elastyny i kolagenu – białek odpowiadających za wytrzymałość i sprężystość tętnicy. Ściana staje się cieńsza, traci zdolność do opierania się ciśnieniu krwi i zaczyna się uwypuklać. Proces ten przez wiele lat przebiega całkowicie bezobjawowo.

Właśnie dlatego tętniak aorty brzusznej bywa nazywany „cichym zabójcą” – jego jedynym pierwszym objawem może być pęknięcie, które stanowi bezpośrednie zagrożenie życia. Profilaktyczne badanie USG jamy brzusznej jest dziś najprostszym i najbardziej dostępnym sposobem, aby wykryć tętniaka zanim stanie się niebezpieczny.

Kto jest najbardziej narażony? Czynniki ryzyka

Tętniak aorty brzusznej nie dotyka wszystkich jednakowo. Istnieje kilka dobrze udokumentowanych czynników, które istotnie zwiększają ryzyko jego powstania. Znajomość tych czynników pozwala ocenić, czy profilaktyczne badanie USG jest w danym przypadku wskazane.

Wiek i płeć

Tętniak aorty brzusznej jest schorzeniem, które nasila się wraz z wiekiem. Znacząco częściej dotyczy mężczyzn – szacuje się, że chorują oni od 3 do 8 razy częściej niż kobiety. Częstość występowania tętniaka u mężczyzn w grupie wiekowej 75–84 lat sięga nawet 12,5%. Właśnie dlatego mężczyźni po 65. roku życia stanowią główną grupę objętą zaleceniami dotyczącymi badań przesiewowych.

Palenie tytoniu

To najsilniejszy modyfikowalny czynnik ryzyka. Szacuje się, że aż 75% wszystkich tętniaków aorty brzusznej diagnozuje się u palaczy lub byłych palaczy. Palenie nie tylko sprzyja powstawaniu tętniaka, ale też przyspiesza tempo jego powiększania się. Ryzyko jest podwyższone nawet u osób, które rzuciły palenie wiele lat temu.

Nadciśnienie tętnicze i miażdżyca

Przewlekłe nadciśnienie tętnicze stale obciąża ścianę naczyń, przyspieszając ich zużycie. Miażdżyca – polegająca na odkładaniu się blaszek tłuszczowych w ścianach tętnic – jest najczęstszą patologią prowadzącą do powstawania tętniaków. Osoby z rozpoznaną chorobą niedokrwienną serca, po udarze, z wysokim poziomem cholesterolu lub z miażdżycą tętnic kończyn dolnych są wyraźnie bardziej narażone. W tej grupie szczególną rolę odgrywa regularna diagnostyka naczyniowa USG Doppler.

Obciążenie rodzinne

Czynnik genetyczny odgrywa istotną rolę. Tętniak aorty brzusznej występuje aż 11 razy częściej u potomków osoby chorej. Jeśli u rodzica, rodzeństwa lub innego krewnego pierwszego stopnia stwierdzono tętniaka aorty, ryzyko wystąpienia choroby znacząco wzrasta i stanowi wskazanie do rozmowy z lekarzem o badaniu profilaktycznym.

Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)

POChP jest uznanym czynnikiem ryzyka zarówno powstawania tętniaka, jak i szybszego tempa jego powiększania się. Współistnienie POChP z paleniem tytoniu tworzy szczególnie niekorzystne połączenie.

A co z kobietami?

Tętniak aorty brzusznej jest znacznie rzadszy u kobiet, jednak nie oznacza to, że kobiety są całkowicie wolne od ryzyka. Kobiety po 65. roku życia, które paliły papierosy lub mają w rodzinie przypadki tętniaka aorty, powinny omówić z lekarzem celowość wykonania badania USG. Decyzja w tej grupie powinna być zawsze indywidualna, uwzględniająca pełny obraz kliniczny i historię zdrowia pacjentki.

Czy tętniak daje jakieś objawy?

W przeważającej większości przypadków – nie. To właśnie stanowi o szczególnym niebezpieczeństwie tej choroby. Tętniak aorty brzusznej może rozwijać się przez wiele lat, stopniowo powiększając się, bez żadnych odczuwalnych symptomów. Większość tętniaków wykrywana jest przypadkowo – przy okazji USG wykonywanego z innych powodów.

Gdy objawy się pojawiają, najczęściej dotyczą już tętniaków o większych rozmiarach. Mogą to być:

• stały, gniotący ból w okolicy pępka, podbrzuszu lub w odcinku lędźwiowym kręgosłupa,
• uczucie pulsowania w jamie brzusznej,
• ból nasilający się po posiłku (gdy tętniak uciska dwunastnicę),
• ból promieniujący do ud lub krocza, który może mylnie sugerować rwę kulszową.

Warto zapamiętać jedną ważną zasadę: brak objawów nie wyklucza tętniaka. Właśnie dlatego profilaktyczne badanie USG jest tak cenne – pozwala ocenić stan aorty zanim pojawią się jakiekolwiek dolegliwości.

Sygnały ostrzegawcze – kiedy wzywać pomoc natychmiast

Pęknięcie tętniaka aorty brzusznej jest stanem bezpośredniego zagrożenia życia, który wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej. Objawy pęknięcia są zazwyczaj gwałtowne i bardzo nasilone:

• nagły, rozdzierający ból brzucha lub pleców – często opisywany jako najsilniejszy ból w życiu,
• szybkie pogarszanie się stanu ogólnego,
• spadek ciśnienia tętniczego, przyspieszenie tętna,
• zaburzenia lub utrata przytomności,
• blada, spocona skóra.

W przypadku wystąpienia powyższych objawów należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe (112). Każda minuta ma tu znaczenie – dane wskazują, że szanse na przeżycie maleją z każdą minutą opóźnienia w podjęciu leczenia. Śmiertelność ogólna związana z pęknięciem tętniaka sięga 75–80%, podczas gdy planowe leczenie chirurgiczne wiąże się ze śmiertelnością zaledwie 2–5%.

Ten dramatyczny kontrast w rokowaniu jest najsilniejszym argumentem za profilaktyką – wykrycie tętniaka zanim dojdzie do pęknięcia dosłownie może uratować życie.

Kto powinien wykonać USG profilaktycznie?

Zasadność wykonywania badań przesiewowych w kierunku tętniaka aorty brzusznej jest od lat potwierdzona naukowo. Zarówno wytyczne europejskie, jak i polskie towarzystwa medyczne wskazują konkretne grupy, u których USG aorty powinno być wykonane przynajmniej raz w życiu.

Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Chirurgii Naczyniowej, każdy mężczyzna po ukończeniu 65. roku życia powinien wykonać przynajmniej jednorazowe USG aorty brzusznej jako badanie przesiewowe. Analogiczne zalecenia wydają organizacje takie jak USPSTF (US Preventive Services Task Force), które rekomendują jednorazowe USG szczególnie mężczyznom w wieku 65–75 lat, którzy kiedykolwiek palili papierosy.

W Polsce w latach 2018–2020 realizowany był Ogólnopolski Program Badań Przesiewowych w Kierunku Tętniaka Aorty Brzusznej (w ramach programu POLKARD), finansowany przez Ministerstwo Zdrowia, który oferował bezpłatne USG aorty osobom po 65. roku życia z co najmniej trzema czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowego.

Podsumowując, na profilaktyczne USG aorty brzusznej powinny zgłosić się przede wszystkim osoby, u których spełniony jest przynajmniej jeden z poniższych warunków:

• mężczyźni po 65. roku życia – niezależnie od innych czynników ryzyka,
• mężczyźni po 65. roku życia, którzy kiedykolwiek palili – priorytetowa grupa przesiewowa,
• osoby z tętniakiem aorty w wywiadzie rodzinnym (krewny pierwszego stopnia) – warto omówić z lekarzem celowość badania wcześniej niż w wieku 65 lat,
• osoby z rozpoznaną miażdżycą, chorobą wieńcową, nadciśnieniem tętniczym lub po udarze,
• kobiety po 65. roku życia, które paliły lub mają obciążenie rodzinne – decyzja powinna być podjęta indywidualnie po konsultacji z lekarzem.

Warto wiedzieć, że tętniak aorty brzusznej bardzo często współistnieje z innymi chorobami naczyniowymi – dlatego w ramach kompleksowej diagnostyki naczyniowej chirurg naczyniowy może zalecić ocenę nie tylko aorty, ale i innych naczyń.

Badanie jednorazowe czy cykliczne?

Jeśli wynik USG jest prawidłowy, w wielu schematach przesiewowych wystarczy jednorazowe badanie – ryzyko rozwinięcia się istotnego tętniaka w kolejnych latach jest wówczas znacznie mniejsze. Jeśli jednak badanie wykaże poszerzenie aorty, lekarz ustali indywidualny harmonogram kontrolnych USG. Częstotliwość zależy od wielkości zmiany: przy aorcie o średnicy 30–39 mm kontrola co 3 lata, przy 40–44 mm co 2 lata, a przy 45 mm i więcej – co roku.

Jak przebiega USG aorty brzusznej i jak się przygotować?

Badanie USG aorty brzusznej jest całkowicie bezbolesne, nieinwazyjne i nie wymaga promieniowania jonizującego. Jest to ta sama technika ultrasonograficzna, co w przypadku standardowego USG jamy brzusznej – lekarz przykłada głowicę ultrasonografu do skóry brzucha i ocenia obraz na ekranie. Badanie trwa zazwyczaj od 10 do 20 minut.

Aby uzyskać możliwie najdokładniejszy obraz aorty, warto odpowiednio przygotować się do badania:

• pozostań na czczo przez co najmniej 6 godzin przed badaniem (pusty żołądek zmniejsza ilość gazów utrudniających ocenę),
• w dniu badania pij niegazowaną wodę w niewielkich ilościach,
• unikaj żucia gumy, palenia papierosów i napojów gazowanych co najmniej kilka godzin przed badaniem,
• w razie potrzeby lekarz może zalecić wcześniejsze przyjęcie środka redukującego gazy jelitowe.

Podczas badania pacjent leży na plecach z odsłoniętym brzuchem. Lekarz nakłada żel na skórę i przesuwa głowicę wzdłuż przebiegu aorty, mierząc jej średnicę w kilku miejscach. Oceniany jest również stan tętnic biodrowych. Badanie jest szybkie, komfortowe i nie wymaga żadnego specjalnego przygotowania poza wymienionymi zasadami dotyczącymi diety.

Jedyną typową przeszkodą w uzyskaniu dobrego obrazu bywa nadmierna ilość gazów w jelitach – stąd znaczenie właściwego przygotowania. Nowoczesne aparaty ultrasonograficzne pozwalają wykryć poszerzenia aorty już od 2,5–3,0 cm średnicy, co daje dużą szansę na wczesne rozpoznanie.

Co dalej po wykryciu tętniaka?

Wykrycie poszerzenia aorty w USG nie musi oznaczać konieczności natychmiastowej operacji. Decyzja o dalszym postępowaniu zależy przede wszystkim od średnicy tętniaka i tempa jego wzrostu, a także od ogólnego stanu zdrowia pacjenta i chorób współistniejących. Ostateczną ocenę przeprowadza chirurg naczyniowy.

Małe tętniaki (poniżej 4 cm) zazwyczaj nie wymagają interwencji chirurgicznej. Przy takich zmianach ryzyko pęknięcia jest niskie, a leczenie polega przede wszystkim na regularnych kontrolnych badaniach USG, eliminacji czynników ryzyka (bezwzględne zaprzestanie palenia, kontrola ciśnienia) i obserwacji. Tętniak może powiększać się od 0,2 do nawet 1 cm rocznie, dlatego regularna kontrola jest kluczowa.

Tętniaki o średnicy powyżej 5,5 cm lub takie, które szybko się powiększają (o 5 mm lub więcej w ciągu pół roku), wymagają konsultacji w zakresie kwalifikacji do zabiegu operacyjnego. Leczenie chirurgiczne może polegać na klasycznej operacji (otwarcie jamy brzusznej i wszycie protezy naczyniowej) lub na zabiegu wewnątrznaczyniowym – metodzie EVAR, czyli wprowadzeniu stentgraftu przez nakłucie w pachwinie. Wybór metody zależy od indywidualnych cech anatomicznych tętniaka i stanu zdrowia pacjenta.

Warto podkreślić, że planowe leczenie chirurgiczne – przeprowadzone u pacjenta w dobrym stanie, po odpowiednim przygotowaniu – wiąże się ze śmiertelnością na poziomie zaledwie 2–5%. W przypadku operacji pękniętego tętniaka wskaźnik ten sięga 75–80%. To właśnie ta dysproporcja sprawia, że wczesne wykrycie tętniaka ma tak ogromne znaczenie kliniczne.

Po rozpoznaniu tętniaka pacjent powinien pozostawać pod stałą opieką chirurga naczyniowego. Kontrolne wizyty po każdym zabiegu naczyniowym są nieodłącznym elementem bezpiecznej opieki pooperacyjnej.

Warto również wiedzieć, że osoba z tętniakiem aorty brzusznej ma statystycznie większe ryzyko tętniaków w innych naczyniach — w tym tętniaka tętnicy podkolanowej — dlatego kompleksowa ocena układu naczyniowego – w tym ocena tętnic szyjnych – może być elementem dalszej diagnostyki.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej konsultacji lekarskiej. Jeśli należysz do grupy ryzyka lub masz wątpliwości dotyczące stanu swoich naczyń, skonsultuj się z lekarzem – tylko badanie i ocena specjalisty pozwolą ocenić Twój indywidualny przypadek.